Anlaşmalı Boşanma Davasının Çekişmeli Boşanmaya Dönüşmesi
Anlaşmalı boşanma, eşlerin boşanma ve boşanmanın hukuki sonuçları konusunda tam bir uzlaşmaya vararak evlilik birliğini kısa sürede sona erdirmelerini sağlayan bir dava türüdür. Ancak boşanma kararının kesinleşmesine kadar geçen süreçte tarafların anlaşmadan vazgeçmesi, anlaşmalı boşanma protokolünde yer alan hükümler üzerinde uyuşmazlık yaşanması veya kanunda öngörülen şartların ortadan kalkması halinde anlaşmalı boşanma davasının çekişmeli boşanmaya dönüşmesi mümkündür. Bu durumda yargılama usulü değişir ve dava, çekişmeli boşanma davası olarak devam eder.
Uygulamada en sık karşılaşılan nedenler; taraflardan birinin duruşmaya katılmaması, boşanma iradesini geri çekmesi, anlaşmalı boşanma protokolünü kabul etmemesi veya hakimin protokolü hukuka ya da çocuğun üstün yararına uygun bulmamasıdır. Anlaşmalı boşanma şartlarının ortadan kalkmasıyla birlikte taraflar artık iddia ve savunmalarını delilleriyle birlikte mahkemeye sunmak zorunda kalır. Bu nedenle başlangıçta kısa sürede sonuçlanması beklenen dava, çekişmeli boşanma yargılamasına dönüşerek daha kapsamlı bir hukuki sürece evrilir.
Bu yazımızda; anlaşmalı boşanmanın çekişmeli boşanmaya dönüşme nedenleri, davanın hangi hallerde çekişmeli olarak devam edeceği, çekişmeli boşanmanın yeniden anlaşmalı boşanmaya çevrilmesinin mümkün olup olmadığı, dava sürecinde izlenecek usul, tarafların hakları ve yükümlülükleri ile Yargıtay uygulamaları ayrıntılı olarak ele alınacaktır.
Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanma Arasındaki Farklar
Türk Medeni Kanunu'nda boşanma davaları genel olarak anlaşmalı ve çekişmeli olmak üzere iki şekilde görülmektedir. Anlaşmalı boşanma, eşlerin hem boşanma konusunda hem de boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkında ortak irade ortaya koymaları halinde mümkündür. Buna karşılık çekişmeli boşanma davaları, tarafların boşanma talebi veya boşanmanın sonuçları üzerinde anlaşamaması durumunda açılır.
Anlaşmalı boşanma davaları, evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, tarafların birlikte başvurması veya açılan davayı kabul etmesi, hakimin tarafları bizzat dinlemesi ve anlaşmalı boşanma protokolünü uygun bulması şartlarına bağlıdır. Buna karşılık çekişmeli boşanma davası olarak yürütülen davalarda kusur durumu, deliller, tanık anlatımları, nafaka, velayet, tazminat ve mal paylaşımı gibi birçok husus mahkeme tarafından değerlendirilir.
Anlaşmalı boşanma süreci çoğu zaman tek celsede sonuçlanırken, çekişmeli boşanma davaları delillerin toplanması ve yargılama işlemleri nedeniyle daha uzun sürmektedir. Bu nedenle tarafların başlangıçta anlaşmalı olarak açılan bir boşanma davasını sonradan çekişmeli hale getirmesi veya tam tersi yönde hareket etmesi, davanın usulünü ve süresini doğrudan etkilemektedir.
Anlaşmalı Boşanma Davası Hangi Durumlarda Çekişmeli Boşanmaya Dönüşür?
Anlaşmalı boşanmanın çekişmeli boşanmaya dönüşmesi mümkündür. Bunun temel nedeni, anlaşmalı boşanma şartlarının dava kesinleşinceye kadar korunmasının zorunlu olmasıdır. Taraflardan birinin iradesini değiştirmesi veya kanunda öngörülen şartların ortadan kalkması halinde anlaşmalı boşanma davası çekişmeli boşanmaya dönüşebilir.
En sık karşılaşılan durum, anlaşmalı boşanma davası açıldıktan sonra taraflardan birinin boşanma talebini geri çekmesi veya anlaşmalı boşanmadan vazgeçmesidir. Böyle bir durumda hakim artık anlaşmalı boşanma kararı veremez ve dava çekişmeli olarak devam eder.
Bunun yanında taraflardan birinin duruşmaya katılmaması, anlaşmalı boşanma protokolüne itiraz etmesi, protokolde değişiklik talep etmesi veya hakimin anlaşmalı boşanma protokolünün çocukların üstün yararına ya da kamu düzenine uygun olmadığı kanaatine varması da davanın çekişmeli boşanma davasına dönüşmesine neden olabilir.
Evliliğin bir yılı doldurmamış olması da önemli nedenlerden biridir. Çünkü TMK m.166/3 uyarınca anlaşmalı boşanma davası açılabilmesi için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması zorunludur. Bu şart gerçekleşmediğinde dava çekişmeli boşanma davası olarak devam edebilir.
Çekişmeli Boşanmanın Anlaşmalı Boşanmaya Çevrilmesi Mümkün mü?
Evet. Çekişmeli boşanma davasının anlaşmalı boşanmaya çevrilmesi de mümkündür. Taraflar yargılamanın herhangi bir aşamasında boşanma ve boşanmanın tüm ferileri konusunda anlaşmaya varırlarsa, davanın anlaşmalı boşanma davası olarak sonuçlandırılmasını talep edebilirler.
Bu durumda taraflar bir anlaşmalı boşanma protokolü hazırlayarak mahkemeye sunar. Hakim, tarafları duruşmada bizzat dinledikten ve iradelerini serbestçe açıkladıklarını tespit ettikten sonra anlaşmalı boşanma yönünde karar verebilir.
Ancak hakimin anlaşmalı boşanma protokolünü uygun bulmaması veya taraflardan birinin duruşmada protokolü kabul etmemesi halinde çekişmeli boşanma davası olarak devam edilir. Dolayısıyla çekişmeli boşanma davası anlaşmalı boşanma davasına dönüşebilmekle birlikte bunun için kanundaki tüm şartların gerçekleşmesi gerekir.
Anlaşmalı Boşanma Davasının Çekişmeli Boşanma Davasına Dönüşme Süreci
Anlaşmalı boşanma davası açıldıktan sonra taraflardan biri anlaşmalı boşanma protokolüne bağlı kalmak istemediğini bildirirse veya duruşmada boşanma iradesini açıklamazsa, dava kendiliğinden çekişmeli hale gelmez. Mahkeme öncelikle anlaşmalı boşanma şartlarının ortadan kalktığını tespit eder ve davaya çekişmeli boşanma davası olarak devam edilmesi konusunda usul işlemlerini başlatır.
Bu aşamadan sonra taraflara iddia ve savunmalarını ayrıntılı şekilde sunmaları için süre verilir. Davacı yeni bir boşanma dilekçesi veya açıklama dilekçesi sunabilir; davalı ise cevap dilekçesi ile savunmalarını ve varsa karşı taleplerini ileri sürebilir.
Ardından ön inceleme duruşması yapılır, uyuşmazlık konuları belirlenir ve tahkikat aşamasına geçilir. Tanıklar dinlenir, deliller toplanır ve gerektiğinde bilirkişi incelemesi yapılır. Bu nedenle anlaşmalı boşanma sürecinde kısa sürede sonuçlanması beklenen dava, çekişmeli boşanma davasının usulüne tabi hale geldiğinden önemli ölçüde uzayabilir.
Boşanma Davasının Çekişmeli Boşanma Davasına Dönüştürülmesi Nasıl Yapılır?
Anlaşmalı olarak açılan bir boşanma davasının çekişmeli boşanma davasına dönüşmesi için taraflardan birinin anlaşmadan vazgeçtiğini açıkça mahkemeye bildirmesi gerekir. Bu bildirim duruşmada sözlü olarak yapılabileceği gibi mahkemeye sunulacak bir dilekçe ile de gerçekleştirilebilir.
Mahkemeye sunulan dilekçede anlaşmalı boşanma protokolüne artık bağlı kalınmadığı, anlaşmalı boşanma şartları ortadan kalktığı ve davaya çekişmeli boşanma davası olarak devam edilmesinin talep edildiği açıkça belirtilmelidir.
Mahkeme bu talep üzerine davaya çekişmeli boşanma davası olarak devam edilmesini sağlar ve taraflara delillerini sunmaları için süre verir. Bu aşamadan sonra dava çekişmeli olarak yürütülür. Taraflar nafaka, velayet, maddi ve manevi tazminat, mal paylaşımı ve diğer taleplerini ayrıntılı şekilde ileri sürebilir.
Uygulamada davanın çekişmeli boşanma davasına dönüşmesine ilişkin usul işlemlerinin eksiksiz yürütülmesi büyük önem taşımaktadır. Özellikle dava dilekçesinin hazırlanması, hukuki sebeplerin doğru belirlenmesi ve delillerin süresinde sunulması, davanın sonucunu doğrudan etkileyebilecek niteliktedir.
Çekişmeli Boşanma Davası Devam Ederken Anlaşmalı Boşanmaya Geçilebilir mi?
Evet. Çekişmeli boşanma davası devam ederken tarafların anlaşmalı boşanma iradesi göstermesi halinde dava, gerekli şartların sağlanmasıyla anlaşmalı boşanma şeklinde sonuçlandırılabilir. Uygulamada başlangıçta çekişmeli olarak açılan davalarda, tarafların yargılama sürecinde uzlaşması sıkça karşılaşılan bir durumdur.
Bunun için tarafların anlaşmalı boşanma konusunda ortak iradeye sahip olmaları ve boşanmanın tüm sonuçları üzerinde uzlaşmaları gerekir. Nafaka, velayet, maddi ve manevi tazminat ile mal paylaşımı gibi konuların tamamı üzerinde anlaşmaya varılması halinde mahkemeye anlaşmalı boşanma protokolü sunulur.
Hakim, tarafları duruşmada bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığını tespit ederse anlaşmalı boşanma kararı verebilir. Buna karşılık taraflardan birinin protokolü kabul etmemesi veya duruşmada anlaşmalı boşanma iradesini açıklamaması halinde çekişmeli boşanma davası olarak yargılamaya devam edilir.
Anlaşmalı Boşanma Davasında Dilekçe ve Protokolün Önemi
Anlaşmalı boşanma davalarında dava dilekçesi ve anlaşmalı boşanma protokolü, yargılamanın temelini oluşturan en önemli belgelerdendir. Özellikle tarafların anlaşmalı boşanma iradesini ortaya koyan protokol, hakimin inceleyeceği ilk hukuki metindir.
Anlaşmalı boşanma protokolünde; velayet, iştirak nafakası, yoksulluk nafakası, maddi ve manevi tazminat, mal paylaşımı ile diğer mali sonuçların açık ve tereddüde yer vermeyecek şekilde düzenlenmesi gerekir. Eksik veya çelişkili hükümler içeren bir protokol, anlaşmalı boşanma şartlarının gerçekleşmediği sonucunu doğurabilir.
Bu nedenle anlaşmalı boşanma davası açılmıştır denilmekle birlikte hazırlanan belgelerin usule uygun olmaması halinde hakim anlaşmalı boşanma kararı veremeyebilir. Tarafların anlaşmalı boşanma iradesini koruyabilmeleri için hem dava dilekçesinin hem de protokolün hukuka uygun şekilde hazırlanması büyük önem taşımaktadır.
Davanın Çekişmeli Boşanmaya Dönüşmesinin Hukuki Sonuçları
Anlaşmalı boşanmanın çekişmeli boşanmaya dönüşme süreci yalnızca yargılamanın uzamasına neden olmaz; aynı zamanda tarafların hak ve yükümlülüklerinde de önemli değişiklikler meydana getirir.
Anlaşmalı boşanma davası çekişmeli boşanma davasına dönüşür hâle geldiğinde artık protokol tarafları bağlamaz. Taraflar nafaka, velayet, maddi ve manevi tazminat ile mal paylaşımı konularında yeni taleplerde bulunabilir ve bunlara ilişkin delillerini mahkemeye sunabilir.
Bu aşamadan sonra dava, çekişmeli boşanma davası olarak yürütülür. Ön inceleme ve tahkikat aşamalarında tanıklar dinlenebilir, bilirkişi incelemesi yapılabilir ve kusur değerlendirmesi gerçekleştirilir. Bu nedenle anlaşmalı boşanma davası çekişmeli boşanma sürecine dönüştüğünde hem yargılama süresi uzamakta hem de tarafların ispat yükü artmaktadır.
Boşanma Kararı Verilmeden Önce Talepler Değiştirilebilir mi?
Boşanma kararı kesinleşmeden önce tarafların taleplerini değiştirmeleri belirli usul kurallarına tabidir. Özellikle anlaşmalı boşanma sürecinde taraflardan birinin protokolde yer alan hükümleri kabul etmemesi veya yeni talepler ileri sürmesi halinde anlaşmalı boşanma şartları ortadan kalkabilir.
Bu durumda dava çekişmeli boşanma davasına dönüşür ve taraflar iddia ve savunmalarını Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri çerçevesinde genişletebilir veya değiştirebilir. Nafaka miktarı, velayet talebi, maddi ve manevi tazminat ile diğer boşanma talepleri yeniden değerlendirmeye alınabilir.
Ancak taleplerin değiştirilmesi usul kurallarına uygun şekilde yapılmalı ve mahkemenin belirlediği süreler kaçırılmamalıdır. Aksi halde bazı taleplerin ileri sürülmesi veya delillerin değerlendirilmesi mümkün olmayabilir.
Anlaşmalı Boşanma Davasından Sonra Yeni Bir Boşanma Davası Açılabilir mi?
Anlaşmalı boşanma davasından sonra yeni bir boşanma davası açılıp açılamayacağı, önceki davanın hangi aşamada sona erdiğine göre değerlendirilmelidir.
Taraflardan biri anlaşmalı boşanmadan vazgeçmiş ve davaya son verilmişse, gerekli şartların bulunması halinde yeniden boşanma davası açılması mümkündür. Aynı şekilde tarafların anlaşması bozulduğu için çekişmeli boşanma davası açılır veya mevcut dava çekişmeli olarak devam edebilir.
Buna karşılık boşanmaya karar verilmiş ve karar kesinleşmişse artık aynı evlilik birliği hakkında yeni bir boşanma davası açılması mümkün değildir. Çünkü kesinleşen boşanma kararı ile evlilik hukuken sona ermiş olur.
Uygulamada, olan anlaşmalı boşanma sürecinin hangi aşamada sona erdiği ve davanın usulden mi yoksa esastan mı sonuçlandığı, yeni dava açılıp açılamayacağı bakımından önem taşımaktadır. Bu nedenle her somut olayın kendi özellikleri çerçevesinde değerlendirilmesi ve gerekli hâllerde aile hukuku alanında deneyimli bir çekişmeli boşanma avukatı olarak çalışan hukukçudan destek alınması hak kayıplarının önlenmesi açısından önemlidir.