Kovuşturma Nedir?
Kovuşturma, ceza muhakemesi hukukunda suç şüphesiyle başlatılan soruşturma aşaması tamamlandıktan sonra, Cumhuriyet savcısı tarafından hazırlanan iddianamenin mahkeme tarafından kabul edilmesiyle başlayan ve hükmün kesinleşmesine kadar devam eden asıl yargılama safhasıdır.
Ceza muhakemesinde kovuşturma, suçun işlenip işlenmediğinin, sanığın suçlu olup olmadığının aleni bir duruşma düzeni içerisinde, tarafların huzurunda ve delillerin tartışılmasıyla belirlendiği süreçtir. Şüpheli hakkında yapılan soruşturma neticesinde yeterli şüpheye ulaşılması durumunda, iddianamenin kabulüyle kovuşturma evresi resmen hayat bulur.
Soruşturma ve Kovuşturma Arasındaki Fark Nedir?
Ceza muhakemesi hukuku süreci, birbirini takip eden iki ana evreye ayrılır. Soruşturma evresi, yetkili mercilerin bir suç şüphesini öğrenmesiyle başlayıp Cumhuriyet savcısının hazırladığı iddianamenin mahkemece kabulüne kadar devam eder. Bu evrede, cumhuriyet savcısı emrindeki adli kolluk vasıtasıyla hem lehe hem aleyhe olan tüm delilleri toplar. Şayet yapılan araştırma sonucunda yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilemez veya kovuşturma olanağının bulunmaması gibi bir durumla karşılaşılırsa, savcı tarafından kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Soruşturma aşamasında suç şüphesi altında bulunan kişiye "şüpheli" denilirken; iddianamenin kabulüyle başlayan kovuşturma aşamasında bu kişi artık sanık sıfatını kazanır. Soruşturma gizli ve yazılı yürütülürken, kovuşturma kural olarak aleni ve duruşmalı olarak mahkeme huzurunda gerçekleştirilir.
Kovuşturma Evresi Ne Zaman Başlar?
Kovuşturma evresinin başlangıç noktası, Cumhuriyet savcısı tarafından düzenlenen iddianamenin görevli ve yetkili mahkemece kabul edildiği andır. CMK m.175 uyarınca, mahkeme kendisine sunulan evrakları inceledikten sonra süresi içinde iade etmezse veya kabul kararı verirse kamu davası açılmış sayılır. CMK m.2/f bendinde tanımlandığı üzere kovuşturma; iddianamenin kabulüyle başlayıp, hükmün kesinleşmesine kadar geçen evreyi ifade eder. Savcılık, soruşturma evresinde yaptığı inceleme neticesinde şüphe oluşturacak delil elde edilememesi durumunda kovuşturmaya yer olmadığı kararı vererek dosyayı kapatabilir; ancak "yeterli şüphe" oluşmuşsa yargılama yetkisi mahkemeye geçer ve kovuşturma süreci resmen başlar.
Kovuşturma Aşamasında Duruşma Hazırlığı Nasıl Yapılır?
İddianamenin kabulüyle birlikte mahkeme, kovuşturma aşamasının sağlıklı yürütülebilmesi için duruşma hazırlığı safhasına geçer. Bu aşamada mahkeme, yargılamanın yol haritası niteliğindeki "tensip zaptını" hazırlar ve duruşma gününü belirler. CMK m.175/2 gereğince, mahkeme duruşmada hazır bulunması gereken kişileri (sanık, müdafi, tanıklar, bilirkişiler) çağırır. İddianamenin bir örneği ve çağrı kağıdı sanığa tebliğ edilir. Sanığa gönderilen bu çağrı kağıdında, mazereti olmaksızın gelmediği takdirde zorla getirileceği ihtar edilir. Duruşmada hazır bulunması gereken kişilerin tespiti ve sanığın savunma hazırlığı için tebligatlar ile duruşma günü arasında en az bir haftalık süre bırakılır. Bu hazırlık evresi, mahkemenin delilleri toplaması ve duruşmada hazır bulunması zorunlu olan süjelerin organize edilmesiyle tamamlanır.
Kovuşturma Evresinde Duruşma Süreci
Duruşma, mahkeme heyetinin, cumhuriyet savcısı ve zabıt katibinin katılımıyla açılır. Süreç, sanığın kimlik tespiti ve kendisine haklarının bildirilmesiyle başlar; ardından sanığın sorgusu yapılır. Sorgudan sonra delillerin ortaya konulması ve tartışılması aşamasına geçilir. Kovuşturma aşaması boyunca cumhuriyet savcısına, sanığa ve müdafiine doğrudan soru sorma ve delillere karşı beyanda bulunma imkanı tanınır. Tartışmaların sonunda cumhuriyet savcısı esas hakkındaki mütalaasını sunar. Ceza muhakemesinin en temel güvencelerinden biri olarak, hükümden önce son söz mutlaka hazır bulunan sanığa verilir. Mahkeme, müzakere neticesinde; mahkumiyet, beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, davanın reddi veya düşmesi kararı gibi hükümlerden biri hakkında karar vermek üzere süreci tamamlar. Kovuşturma, mahkemenin verdiği bu kararın hükmün kesinleşmesine kadar olan tüm kanun yolu süreçlerini de kapsayan bir bütündür.
Kovuşturma Aşamasında Delillerin Tartışılması
Ceza muhakemesinde kovuşturma evresinin en kritik noktalarından biri delillerin ikamesi ve tartışılmasıdır. Sanığın sorgusu tamamlandıktan sonra başlayan bu süreçte, soruşturma aşaması boyunca toplanan ve duruşma sırasında ibraz edilen tüm kanıtlar tek tek ve topluca değerlendirilir. Kovuşturma sürecinde mahkeme, taraflara deliller hakkında açıklama yapma imkanı tanır; bu noktada iddia makamı, katılan ve savunma tarafı delillerin güvenilirliğini ve hukuki niteliğini tartışır. Göre kovuşturma hakimi, hükmünü ancak duruşmaya getirilmiş ve taraflar huzurunda tartışılmış kanıtlara dayandırabilir. Hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen hiçbir veri bu aşamada hükme esas alınamaz. Tartışmaların sonunda, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebileceği gibi beraat veya mahkumiyet kararı da çıkabilir.
Kovuşturma Yapmakla Görevli Mahkeme
Kovuşturma ne demektir sorusunun yanıtı, yargılamanın mahkeme huzuruna taşınmasıdır. Bu aşamada görevli mahkemeler genel olarak Asliye Ceza ve Ağır Ceza mahkemeleridir. Uyarınca kovuşturma aşamasının sınırlarını belirleyen temel unsur, suçun kanunda öngörülen ceza miktarı ve niteliğidir. Kovuşturma evresini yürüten bu mahkemeler, iddianamenin kabulünden hükmün kesinleşmesine kadar olan tüm süreci yönetir. Özel kanunlar uyarınca Çocuk Mahkemeleri veya Fikri ve Sınai Haklar Ceza Mahkemeleri gibi ihtisas mahkemeleri de kovuşturma yapılabilmesi için görevli kılınabilir. Soruşturma veya kovuşturma aşamalarında görev kuralları kamu düzeninden olup, mahkeme yargılamanın her aşamasında bunu re'sen gözetir.
Kovuşturmaya Yer Olmadığına Dair Karar Nedir?
Kovuşturmaya yer olmadığı kararının (KYOK) temeli, şüpheli hakkında yapılan soruşturma neticesinde elde edilen sonuçlara dayanır. Cumhuriyet savcısı, soruşturma evresinde elde ettiği kanıtlardan yola çıkarak kamu davası açılması için yeterli delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması durumunda bu kararı verir. Öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen hazırlık süreci sonunda, eğer şüpheli fiilin işlenmediği veya elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmadığı (ölüm, af, zamanaşımı vb.) anlaşılırsa dosya kapatılır. Edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması hali, bir kişinin gereksiz yere yargılanmasını önlemek adına hukuk devletinin bir güvencesidir. Ancak kovuşturma aşamasına geçilebilmesi için mutlak surette "yeterli şüphe" şartı aranır.
Kovuşturmaya Yer Olmadığı Kararına İtiraz Nasıl Yapılır?
Savcılık tarafından verilen kovuşturmaya yer olmadığı kararını alan mağdur veya suçtan zarar gören, bu karara karşı hukuki yollara başvurabilir. Kovuşturmaya yer olmadığına dair karara itiraz, kararın tebliğinden itibaren 15 gün içinde yapılmalıdır. İtiraz dilekçesi, kararı veren savcılığın bağlı olduğu Ağır Ceza Mahkemesinin yargı çevresindeki Sulh Ceza Hakimliğine sunulur. Bir hukuk bürosu veya hukuk ve danışmanlık merkezinden profesyonel destek almak, itirazın hukuki temellerinin sağlam kurulması açısından önemlidir. Kovuşturma sürecinin yeniden başlaması için hakimin itirazı kabul etmesi gerekir. İtiraz reddedilirse, davanın reddi ve düşmesi kararı gibi kesinleşen bu karara karşı ancak yeni bir delil veya bir soruşturma veya kovuşturmayla ilgili AİHM ihlali gibi durumlarda yeniden işlem yapılabilir.
Bu süreçlerin tamamı, suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar olan hazırlık ve sonrasındaki başlayan ve hükmün kesinleşmesine kadar devam eden ana yargılama kısımlarını oluşturur. Kovuşturma aşamasına geçildiğinde, iddianamenin kabulüyle kovuşturma evresi resmen hayat bulur; bu aşama iddianamenin kabulüne kadar geçen evreyi ifade eden soruşturmadan çok daha kapsamlı bir kovuşturma konusu barındırır. Ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla sınırlı kalmayan bu hak arama yolları, bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı her türlü hak ihlalini denetlemek içindir. Bazı durumlarda soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak ortaya çıkan kovuşturma şartının gerçekleşmemesi halinde de durma veya karar verilebilir mahiyetteki diğer usul kararları uygulanır. Kovuşturma sonucunda maddi gerçek ortaya çıkarılarak hükmün kesinleşmesine kadar süren bu hukuki maraton adaletle noktalanır.