Miras Hukukunda Saklı Pay Nedir? Saklı Pay Oranları Nelerdir?
Saklı pay, mirasbırakanın bazı yasal mirasçılarının miras hakkını koruyan ve üzerinde serbestçe tasarruf edilmesini sınırlayan miras payıdır. Türk Medeni Kanunu’na göre altsoy, anne ve baba ile sağ kalan eş, mirasçı oldukları durumlarda saklı pay sahibi olabilir. Saklı pay oranları ise her mirasçı bakımından aynı olmayıp yasal miras payı üzerinden ayrı ayrı hesaplanır.
Miras bırkan, kural olarak saklı paylar dışında kalan kısım üzerinde tasarrufta bulunabilir. Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufları veya kanunen tenkise tabi kazandırmaları saklı paylı mirasçıların haklarını ihlal ederse tenkis davası gündeme gelebilir. Bu yazıda saklı pay nedir, saklı pay sahibi mirasçılar kimlerdir, saklı pay oranları nasıl hesaplanır ve saklı pay ihlal edildiğinde hangi hukuki yollara başvurulabilir gibi temel miras hukuku konuları ele alınmaktadır.
Saklı Pay Sahibi Mirasçılar Kimlerdir?
Saklı pay sahibi mirasçılar, mirasbırakanın tasarruflarına karşı miras haklarının belirli bir bölümü kanun tarafından korunan mirasçılardır. Türk Medeni Kanunu’na göre saklı paylı mirasçılar; mirasbırakanın altsoyu, ana ve babası ile sağ kalan eştir.
Altsoy kavramına çocuklar ve onların yerini halefiyet yoluyla alan torunlar ile devam eden altsoy dahildir. Ana ve baba da mirasçı oldukları durumda saklı pay sahibi olabilir. Sağ kalan eş ise birlikte mirasçı olduğu zümreye göre değişen oranlarda saklı paya sahiptir.
Kardeşlerin saklı pay hakkı ise 2007 yılında yapılan kanun değişikliğiyle kaldırılmıştır. Bu nedenle güncel düzenlemeye göre kardeşlerin saklı payı bulunmamaktadır. Ancak eski tarihli miras uyuşmazlıklarında, mirasbırakanın ölüm tarihi dikkate alınarak o tarihte yürürlükte bulunan hükümlerin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Saklı Paylı Mirasçı Ne Demektir?
Saklı paylı mirasçı, yasal miras payının kanunda belirlenen bölümünün mirasbırakanın tasarruflarına karşı korunduğu mirasçıdır. Başka bir ifadeyle saklı pay, mirasçının yasal miras payı içerisinde özel olarak korunan kısmını ifade eder.
Mirasbırakan, kural olarak saklı paylar dışında kalan tasarruf edilebilir kısım üzerinde serbestçe tasarrufta bulunabilir. Buna karşılık mirasbırakanın yaptığı ölüme bağlı veya kanunen tenkise tabi sağlararası kazandırmalar saklı paylı mirasçıların saklı paylarını ihlal ederse, şartları oluştuğunda tenkis talep edilebilir.
Dolayısıyla saklı paylı mirasçı olmak, mirasbırakanın hiçbir işlem yapamayacağı anlamına gelmez. Korunan husus, saklı paylı mirasçıların kanunda belirlenen saklı paylarının karşılığını alabilmeleridir.
Saklı Pay Oranları Nasıl Hesaplanır?
Saklı pay oranlarının hesaplanabilmesi için öncelikle mirasçının yasal miras payının belirlenmesi gerekir. Daha sonra Türk Medeni Kanunu’nun 506. maddesinde belirtilen saklı pay oranı bu yasal miras payına uygulanır.
Güncel düzenlemeye göre saklı paylar şöyledir:
Altsoy için yasal miras payının yarısı,
Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri,
Sağ kalan eş altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçıysa yasal miras payının tamamı,
Sağ kalan eş diğer hallerde mirasçıysa yasal miras payının dörtte üçü.
Bu nedenle saklı payın hesaplanmasında doğrudan tereke üzerinden sabit bir oran uygulanması her durumda doğru değildir. Önce yasal miras payı, ardından bu pay üzerinden saklı pay belirlenir. Saklı payların toplamı da mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmın hesaplanmasında önem taşır.
Altsoyun Saklı Pay Oranı Ne Kadardır?
Mirasbırakanın altsoyunun saklı payı, yasal miras payının yarısıdır. Dolayısıyla çocuğun saklı payının hesaplanabilmesi için öncelikle somut olayda çocuğa düşen yasal miras payı belirlenmelidir.
Örneğin mirasbırakanın geride eşi ve iki çocuğu kalmışsa sağ kalan eşin yasal miras payı 1/4, çocukların toplam yasal miras payı ise 3/4’tür. İki çocuk bulunduğundan her çocuğun yasal miras payı 3/8 olur. Altsoy için saklı pay yasal miras payının yarısı olduğundan her bir çocuğun saklı payı terekenin 3/16’sına karşılık gelir.
Mirasbırakanın yaptığı kazandırmalar sonucunda altsoyun saklı paylarını alamaması halinde, saklı payı ihlal edilen mirasçılar şartları mevcutsa tenkis davası yoluna başvurabilir.
Sağ Kalan Eşin Saklı Pay Oranı Ne Kadardır?
Sağ kalan eşin saklı payı, mirasa hangi zümreyle birlikte katıldığına göre değişir. Sağ kalan eş, mirasbırakanın altsoyu veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğunda yasal miras payının tamamı saklı pay olarak korunur.
Örneğin sağ kalan eş altsoy ile birlikte mirasçıysa yasal miras payı 1/4’tür ve bunun tamamı saklı paydır. Sağ kalan eş ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğunda ise yasal miras payı 1/2 olup bunun tamamı saklı pay olarak korunur.
Sağ kalan eş diğer hallerde mirasçı olduğunda saklı payı, yasal miras payının dörtte üçüdür. Bu nedenle eşin saklı payı hesaplanırken yalnızca “eş” sıfatına bakılması yeterli değildir; mirasbırakanın geride bıraktığı diğer mirasçıların ve eşin hangi zümreyle birlikte mirasçı olduğunun da belirlenmesi gerekir.
Anne ve Babanın Saklı Pay Hakkı Var mıdır?
Türk Medeni Kanunu’na göre anne ve baba, saklı pay sahibi mirasçılar arasında yer alır. Anne ve babadan her birinin saklı payı, yasal miras payının dörtte biridir. Ancak anne veya babanın saklı pay hakkına sahip olabilmesi için somut olayda yasal mirasçı olması gerekir.
Örneğin mirasbırakanın altsoyu bulunuyorsa anne ve baba ikinci zümre olarak mirastan pay alamaz ve bu durumda saklı pay sahibi de olmaz. Mirasbırakanın altsoyu bulunmadığında ve anne-baba zümresi mirasa geldiğinde ise anne ve babanın yasal miras payları üzerinden saklı pay hesabı yapılır.
Dolayısıyla saklı paylı mirasçılar ve saklı pay oranları belirlenirken yalnızca akrabalık ilişkisine değil, hangi mirasçıların somut olayda mirasa hak kazandığına da bakılmalıdır.
Saklı Pay İhlal Edilirse Ne Yapılabilir?
Mirasbırakanın saklı payları zedeleyen ölüme bağlı veya tenkise tabi sağlararası kazandırmaları bulunabilir. Yapılan kazandırma işlemi ile saklı pay sahiplerinin haklarını zedelemiş olması halinde, saklı pay sahibi mirasçı kanunda öngörülen hukuki yollara başvurabilir.
Saklı pay ihlalinde temel hukuki yol tenkis davasıdır. Tenkis davası ile saklı payı ihlal eden tasarrufların, mirasbırakanın tasarruf edebileceği sınıra kadar indirilmesi talep edilir. Böylece saklı paya tecavüz edilen kısmın giderilmesi amaçlanır.
Bununla birlikte her saklı pay ihlali, vasiyetnamenin veya başka bir ölüme bağlı tasarrufun iptali anlamına gelmez. İptal için ayrıca TMK m. 557’de düzenlenen ehliyetsizlik, irade sakatlığı, hukuka veya ahlaka aykırılık ya da şekil eksikliği gibi bir iptal sebebinin bulunması gerekir.
Saklı Pay ile Yasal Miras Payı Arasındaki Fark Nedir?
Yasal miras payı, mirasçının kanuni mirasçılık düzenine göre mirastan alacağı payın tamamını ifade eder. Saklı pay ise belirli yasal mirasçıların yasal miras payı içerisinde kanun tarafından özel olarak korunan bölümüdür.
Örneğin altsoyun saklı pay oranı, yasal miras payının yarısıdır. Bu nedenle çocuğun yasal miras payı ile saklı payı aynı kavram değildir. Öncelikle çocuğun yasal miras payı hesaplanır, ardından bunun yarısı saklı pay olarak kabul edilir.
Mirasbırakan, saklı pay dışında kalan tasarruf edilebilir kısım üzerinde kural olarak serbestçe tasarruf edebilir. Ancak saklı paylı mirasçıların korunan paylarını aşan bir tasarrufta bulunulması, şartları varsa tenkis talebine konu olabilir.
Miras Hukukunda Saklı Pay Nasıl Korunur?
Miras hukukunda saklı pay, başta tenkis hükümleri olmak üzere çeşitli düzenlemelerle korunmaktadır. Mirasbırakan saklı paylı mirasçıların saklı paylarını ihlal eden ölüme bağlı tasarruflarda veya kanunda tenkise tabi tutulan sağlararası kazandırmalarda bulunmuşsa, saklı pay sahibi mirasçı tenkis talep edebilir.
Tenkis edilebilmesi için tasarrufun saklı pay üzerinde gerçekten bir ihlal oluşturması gerekir. Bu nedenle öncelikle tereke, yasal miras payları, saklı paylar ve mirasbırakanın tasarruf edilebilir kısmı hesaplanır. Ardından dava konusu tasarrufun saklı paya tecavüz edip etmediği belirlenir.
Mirasbırakanın yaptığı işlemin niteliğine göre tenkis dışında başka hukuki yollar da gündeme gelebilir. Örneğin ölüme bağlı tasarrufun geçerliliğini etkileyen ayrı bir iptal sebebi varsa iptal davası; görünürde satış olmakla birlikte gerçekte mirasçılardan mal kaçırma amacı taşıyan bir işlem söz konusuysa şartlarına göre muris muvazaası hükümleri değerlendirilebilir.
Saklı Pay İhlalinde Tenkis Davası Nasıl Açılır?
Tenkis davası, saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçıların, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan kazandırmalarının kanuni sınıra indirilmesini istemek amacıyla açtıkları davadır. Davayı, saklı payı ihlal edilen ve tenkis talebinde hukuki menfaati bulunan saklı pay sahibi mirasçı açabilir.
Tenkis davasında öncelikle mirasbırakanın ölümü tarihindeki terekenin ve saklı payların belirlenmesi gerekir. Daha sonra dava konusu kazandırmanın saklı payı ihlal edip etmediği ve tenkis edilecek miktar hesaplanır. Dava, kural olarak kazandırmadan yararlanan kişiye karşı yöneltilir.
TMK m. 571 uyarınca tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda ise mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer.
Tenkis davasında görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesidir. Yetki bakımından ise mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir. Bu nedenle saklı pay hakkı ihlal edilen mirasçının dava açmadan önce tasarrufun niteliğini, saklı pay hesabını ve hak düşürücü süreleri birlikte değerlendirmesi önem taşır.