Miras Hukukunda Zümre Sistemi

Kanuni mirasçılık, mirasbırakanın iradesine bağlı değildir ve onun ölümü üzerine doğrudan kanundan kaynaklanan bir mirasçılık statüsüdür.

A. Miras Hukukunda Kanuni Mirasçılar

Kanuni (yasal) mirasçılık Medeni Kanun’un 495 ile 501’inci maddeleri arasında düzenlenmiştir. Kanuni mirasçılık, mirasbırakanın iradesine bağlı değildir ve onun ölümü üzerine doğrudan kanundan kaynaklanan bir mirasçılık statüsüdür.

Kanuna göre yasal mirasçılar, mirasbırakanın kan (sıhri) hısımları, evlatlığı, altsoyu ve sağ kalan eşidir.

B. Zümre (Derece) Sistemi

Miras hukukumuz mirasın geçişinde zümre yani derece sistemini benimsemiştir. Zümre sistemi, soy esasına dayanmakta ve mirasbırakan temel alınarak belirlenmektedir.

Miras hukukumuzda kabul edilen üç zümre bulunmaktadır:

v Birinci zümre mirasçılar (mirasbırakanın altsoyu: çocuklar, torunlar, ...),

v İkinci zümre mirasçılar (mirasbırakanın anne babası, kardeşleri ve yeğenleri),

v Üçüncü zümre mirasçılar (mirasbırakanın büyük anne ve büyük babası ile bunların çocukları: amca, hala, dayı, teyze, kuzenler, ...).

Görüldüğü üzere sağ kalan eş herhangi bir zümreye dahil edilmemiştir. Sağ kalan eşin mirasçılığı zümre sisteminden farklıdır ve birlikte mirasçı olduğu zümreye göre miras payı değişir.

C. Zümre Sisteminin Özellikleri

Bir kişinin mirasbırakana kanuni mirasçı olabilmesi için üç zümreden herhangi birine dahil olması ve mirasbırakan ile arasında kan bağı bulunması gerekir.

Bir üst zümrede mirasçı var ise alt zümredekiler mirasçı olamaz. Haliyle önceki zümredeki mirasçı sonraki zümredeki mirasçının mirasçılığına engeldir. Örneğin mirasbırakanın çocukları hayatta ise anne babası mirasçı olamaz.

Zümre sisteminde her bir zümrenin zümre (kök) başı vardır. Kök başı denen mirasçılar ön mirasçıdır ve o zümrede kendinden sonra gelen mirasçılara mirasın geçişini engeller. Diğer bir tabirle kök başları hayatta iken altsoyları mirasçı olamaz. Örnek vermek gerekirse, birinci zümrede kök başı mirasbırakanın çocuklarıdır. Çocuklar hayatta iken torunlar (çocukların çocukları) mirasçı olamaz. Ancak zümre başının altsoyu zümre başının halefidir. Zümre başının herhangi bir nedenle mirasçılığa engel hali ortaya çıkarsa, altsoyu kendisini temsil eder. Bu durum, kök içinde halefiyet ilkesi şeklinde adlandırılır.

İkinci ve üçüncü zümredeki miras payı birinci zümreden farklı olarak anne ve baba kollarından ikiye ayrılır. Örneğin mirasbırakanın ölümü halinde birinci zümrede mirasçı yoksa ikinci zümrede yer alan anne ve baba eşit oranda paya sahiptir. Anne babanın da ölmüş olması halinde miras payı tekrar iki kola ayrılır. Burada miras payı anne tarafından büyük anne ve büyük babaya; baba tarafından büyük anne ve büyük babaya geçer.

D. Mirasta Mal Paylaşımı

Zümre sisteminin özelliği dolayısıyla mirasta mal paylaşımına birinci zümreden başlamak gerekir. Birinci zümrede sağ mirasçı bulunmaması halinde sırasıyla ikinci ve üçüncü zümredeki mirasçılar arasında miras paylaşımı yapılır.

1. Birinci Derece Mirasçılar

Birinci derece mirasçılar, birinci zümrede yer alan mirasçılardır. Yukarıda belirtildiği üzere mirasbırakanın çocukları ve torunlarıdır. Çocuklar zümre başı olarak kabul edilir ve mirasbırakandan geçen miras konusunda çocuklar eşit hakka sahiptir. Çocuklardan biri mirasbırakandan önce ölmüşse, ona düşen miras payı kendi çocuklarına yani torunlara geçer.

2. İkinci Derece Mirasçılar

İkinci derece mirasçılar, ikinci zümrede yer alan, mirasbırakanın anne babasıdır. Anne babanın mirasçı olabilmesi için birinci zümrede hiçbir mirasçının bulunmaması gerekir. Anne baba miras konusunda eşit hakka sahiptir. Anne baba, mirasbırakandan önce ölmüş ise miras, çocuklarına yani mirasbırakanın kardeşlerine geçer.

3. Üçüncü Derece Mirasçılar

Üçüncü derece mirasçılar, üçüncü zümrede yer alan, mirasbırakanın büyük annesi ve büyük babasıdır. Büyük anne ve büyük babanın mirasçı olabilmesi için birinci ve ikinci zümrede hiçbir mirasçının bulunmaması gerekir.

Mirasbırakanın büyük anne ve büyük babası kendisinden önce ölmüş ise, miras, halefiyet yoluyla kendi altsoylarına geçer. Bu durumda mirasbırakanın dayısı, teyzesi, amcası veya halası mirasçı olur. Ancak mirasbırakanın eşinin sağ olduğu; dayı, teyze, amca, hala gibi mirasçıların ölmüş olduğu ihtimalde ise bunların çocuklarına miras geçmez.

4. Sağ Kalan Eşin Mirasçılığı

Sağ kalan eş zümre sistemine dahil değildir. Ancak her zümreyle birlikte mirasçı olabilir. Miras payı ise birlikte mirasçı olduğu zümreye göre değişir. Örneğin birinci zümreyle birlikte mirasçı olduğunda miras payı ¼’tür. İkinci zümreyle birlikte mirasçı olduğunda, miras payı ½’dir. Üçüncü zümreyle birlikte mirasçı olduğunda ise miras payı ¾ olacaktır.

Üçüncü zümredeki zümre başları ve onların çocukları mirasbırakandan önce ölmüşse, sağ kalan eş tek başına mirasçı olur ve mirasın devlete geçmesini engeller.