Saklı pay, miras bırakanın özgürce tasarruf edemeyeceği, saklı pay sahibi mirasçı lehine kanunen korunan miras kısmıdır.
Tenkis Davası ve
Mirasta Saklı Pay
Miras hukukunda miras
bırakan, malvarlığı üzerinde geniş tasarruf yetkisine sahip olmakla birlikte,
kanun bazı mirasçıların haklarını özel olarak koruma altına almıştır. Bu
koruma, saklı pay kurumu ile sağlanır. Saklı pay, belirli mirasçılara
kanun gereği bırakılması zorunlu olan miras payını ifade eder. Miras bırakan,
saklı pay oranlarını aşan tasarruflarda bulunamaz; aksi durumda saklı pay
sahibi mirasçılar haklarını tenkis davası yoluyla arayabilirler.
Tenkis davası, miras
bırakanın yaptığı tasarrufların saklı payı ihlal etmesi halinde açılan ve bu
tasarrufların yasal sınıra çekilmesini amaçlayan bir dava türüdür. Böylece,
miras bırakanın iradesi ile mirasçıların kanundan doğan hakları arasında denge
kurulmuş olur. Tenkis davası sayesinde saklı paylı mirasçılar, mirastan mahrum
bırakılmaktan korunur ve adil bir paylaşımın gerçekleşmesi sağlanır.
Tenkis Davası Nedir?
Tenkis davası, miras
bırakanın tasarruf oranını aşarak saklı paylı mirasçıların haklarını ihlal
etmesi durumunda başvurulan bir dava türüdür. Bu dava ile miras bırakanın
tasarruf işlemleri, saklı payları zedeleyen yönleriyle sınırlanır
ve saklı pay hakkı korunur. Tenkis davası, yenilik doğurucu nitelikte
olup yalnızca saklı paylı mirasçılar tarafından açılabilir. Bir başka
deyişle, miras bırakanın tasarruf özgürlüğü sınırsız değildir; bazı
mirasçıların hakları kanunla koruma altına alınmıştır.
Saklı payının ihlal
edildiğini düşünen mirasçı, tenkis davası açma hakkı ile mahkemeden
bu ihlalin giderilmesini talep edebilir. Böylece, mirasçıların
saklı hakları korunur ve miras bırakanın tasarruf işlemleri, kanunun
öngördüğü sınırlar içerisinde kalacak şekilde düzeltilir. Tenkis davası ile
amaçlanan, saklı pay kurallarını ihlal eden kazandırmaların etkisiz
hale getirilmesi ve saklı payların güvence altına alınmasıdır.
Saklı Pay Nedir?
Saklı pay, miras
bırakanın özgürce tasarruf edemeyeceği, saklı pay sahibi
mirasçı lehine kanunen korunan miras kısmıdır. Türk Medeni Kanunu, bazı
mirasçıların haklarını güvence altına almak amacıyla yasal miras
payının belli oranlarını saklı pay olarak belirlemiştir. Böylece miras
bırakan, tasarruflarında bu kısmı göz önünde bulundurmak zorundadır.
Saklı paya ilişkin
düzenlemelerin amacı, miras bırakanın keyfi tasarrufları ile saklı pay
sahiplerinin mağdur edilmesini önlemektir. Eğer miras bırakan bu kuralları
ihlal ederse, saklı paylı mirasçılar tarafından açılacak bir dava
ile saklı pay hakkına müdahale eden işlemler kısmen geçersiz hale
getirilebilir. Bu sayede, mirasçıların saklı payları korunur ve
haksız kazandırmaların önüne geçilmiş olur.
Saklı Paylı Mirasçılar
Kimlerdir?
Kanuna göre saklı
paylı mirasçı, belirli hısımlık bağları nedeniyle korunmuş bir miras hakkına
sahip kişidir. Bunlar; miras bırakanın altsoyu (çocuklar ve torunlar), anne ve
babası ile sağ kalan eşidir. Bu kişiler, saklı pay hakkına sahip olduklarından,
miras bırakanın tasarruflarıyla tamamen mirastan mahrum bırakılamazlar.
Saklı paylı
mirasçının hakkı, miras bırakanın tasarruf oranını aşması halinde ihlal
edilmiş sayılır. Böyle bir durumda, saklı paylı mirasçılar
tarafından açılacak dava ile bu ihlal giderilebilir. Örneğin, bir baba tüm
malvarlığını üçüncü kişiye bağışlamışsa, çocukları saklı paylarının
zedelendiğini ileri sürerek tenkis davası açabilirler. Buna
karşılık, kardeşlerin saklı payı bulunmadığından onlar bu davayı
açamaz. Yani sadece saklı paylı mirasçılar, bu özel korumadan
yararlanabilir.
Mirasta Saklı Pay
Oranları
Yasal miras
payının bir kısmı, kanun tarafından saklı pay olarak
belirlenmiştir. Türk Medeni Kanunu’na göre:
- Altsoyun (çocuklar ve torunlar) saklı
payları, yasal miras payının yarısıdır.
- Anne ve babanın her biri için saklı
payları, yasal miras paylarının dörtte biridir.
- Sağ kalan eşin saklı payı, hangi
zümreyle birlikte mirasçı olduğuna göre değişir. Altsoy veya anne-baba ile
birlikte mirasçı ise saklı payının tamamını, diğer hallerde ise
üçte dördünü alır.
Bu oranlar, saklı
pay kurallarını oluşturan temel çerçeveyi gösterir. Miras bırakanın
tasarruf oranını aşması halinde, saklı paylı mirasçılar
tarafından tenkis davası açılabilir ve saklı
payların korunması sağlanır. Ancak saklı paylı mirasçılar
dışındaki kişiler bu davayı açamaz. Dolayısıyla, mirasçının
saklı haklarının ihlal edildiği iddiası ortaya çıktığında, bu
durum tenkis iddiası olarak ileri sürülür ve gerekli süre içinde
tenkis davası açılarak çözümlenir.
Tenkis Davasında Saklı
Payın Hesaplanması
Tenkis davasında ilk
adım, miras bırakanın saklı paya tecavüz edip etmediği noktasında
yapılan hesaptır. Bunun için tereke aktifleri belirlenir, borçlar ve masraflar
düşülür, ardından serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ve
diğer kazandırmalar dikkate alınır. Bu işlem sonucunda miras bırakanın tasarruf
oranı hesaplanır ve saklı pay oranı çıkarılır. Eğer tasarruf
oranı, mirasçının saklı payı kadar tenkis gerektiriyorsa, bu durumda
dava açılır.
Örneğin, saklı payı
aşan bir bağışlama yapıldığında, kazandırma işlemi ile saklı
pay ihlal edilmiş olur. Oranını aşan her kazandırmada saklı pay
sahiplerinin haklarını zedelemiş olmasıdır. Bu durumda mahkeme, kazandırmalar
en son sırada tenkis edilmek üzere bir sıralama yapar ve ihlali giderir.
Saklı Pay Sahibi
Mirasçıların Hakları
Kanuna göre, saklı
paylı mirasçılar şunlardır: altsoy (çocuklar ve torunlar), anne ve baba ile sağ
kalan eş. Bu kişiler saklı paylı mirasçılara özel olarak tanınmış
güvenceye sahiptir. Saklı pay sahibi mirasçının saklı hakkı, miras
bırakanın tasarruflarıyla tamamen ortadan kaldırılamaz.
Eğer saklı paylı
mirasçıya tenkise konu bir kazandırma işlemi yapılmışsa, bu
işlem saklı paylarının zedelendiğini gösterir. Mirasçıların
saklı paylarına tecavüz edildiğini düşündüklerinde, saklı pay
hakkını korumak için dava açabilirler. Hatta bazı
durumlarda, alacaklısı oldukları saklı paylı mirasçı hakkında
ellerinde aciz belgesi bulunan alacaklılar da, alacaklıların ihtarına
rağmen tenkis davası açmazsa devreye girerek bu davayı açma yetkisine
sahip olurlar.
Miras Bırakanın Saklı
Pay Karşısındaki Tasarruf Yetkisi
Miras bırakan, malvarlığı
üzerinde geniş tasarruf yetkisine sahiptir. Ancak bu yetki, saklı payı
ihlal edilen mirasçılar açısından sınırlandırılmıştır. Başka bir
ifadeyle, mirasçının saklı payı hiçbir şekilde ortadan kaldırılamaz. Mirasçıların
saklı paylarına tecavüz edildiğini öğrendikleri tarihten itibaren, bu
haklarını korumak için başvuruda bulunabilirler.
Saklı payı
aşan veya bir kazandırma işlemi ile saklı pay sahiplerinin
haklarını zedelemiş tasarruflar, mahkeme tarafından denetlenir. Saklı
paylı mirasçılar miras bırakanın özgürlüğünü sınırlayan bu kanuni çerçeve
sayesinde, saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri
tarihten itibaren korunma imkanına sahip olurlar.
Tenkis Davasını Kimler
Açabilir?
Tenkis davası, kural
olarak davası saklı paylı mirasçılar tarafından açılabilir.
Yani tenkis davası saklı paylı mirasçılar için öngörülmüş bir hak
koruma yoludur. Ancak alacaklısı oldukları saklı paylı
mirasçı hakkında aciz belgesi bulunan alacaklılar veya iflas masası
da, bulunan alacaklıların ihtarına rağmen tenkis davası açmazsa bu
davayı açabilir.
Buna karşılık, saklı payı
olmayan kardeşler gibi kişiler için tenkis davası açılamaz. Ayrıca
dava, saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri
tarihten itibaren bir yıl içinde tenkis davası açılması şartına
bağlıdır. Bu süre geçirilirse hak kaybolur. Öte yandan, def’i saklı paylı
mirasçıya karşı açılan davalarda, saklı pay savunması her zaman ileri
sürülebilir. Böylece, tenkis iddiası yargılamanın her aşamasında
gündeme gelebilir.