Yoksulluk Nafakası Nedir? Şartları Nelerdir? Tedbir ve Yoksulluk Nafakası

Boşanma davaları yalnızca evlilik birliğinin sona ermesini değil, tarafların mali hak ve yükümlülüklerini de doğrudan etkileyen hukuki süreçlerdir. Bu süreçte en çok merak edilen konuların başında yoksulluk nafakası gelmektedir. Özellikle yoksulluk nafakasının hangi şartlarda talep edilebileceği, kimlerin yoksulluk nafakası alabileceği, tedbir nafakası ile arasındaki farklar ve boşanma sonrasında nafaka hakkının nasıl değerlendirileceği uygulamada sıkça gündeme gelmektedir.

Türk Medeni Kanunu'na göre yoksulluk nafakası, boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek ve kusuru diğer eşten daha ağır olmayan taraf lehine hükmedilebilen bir nafaka türüdür. Ancak yoksulluk nafakasına hükmedilebilmesi için yalnızca ekonomik ihtiyaç yeterli olmayıp kanunda düzenlenen şartların da birlikte gerçekleşmesi gerekir. Mahkeme, yoksulluk nafakası talebini değerlendirirken tarafların kusur durumunu, ekonomik ve sosyal koşullarını, gelir seviyelerini ve nafaka yükümlüsünün ödeme gücünü birlikte dikkate alır.

Bu yazımızda yoksulluk nafakasının hukuki niteliğini, yoksulluk nafakası şartlarını, tedbir nafakası ile yoksulluk nafakası arasındaki farkları, dava sürecini, nafakanın sona erme hâllerini ve uygulamada en çok merak edilen konuları güncel mevzuat ve yargı uygulamaları doğrultusunda ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Yoksulluk Nafakası Nedir?

Yoksulluk nafakası, boşanma nedeniyle ekonomik olarak yoksulluğa düşecek olan eş lehine hükmedilen ve diğer eş tarafından ödenmesine karar verilen nafaka türüdür. Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 175. maddesinde düzenlenen bu kurumun temel amacı, boşanmanın ardından geçimini sağlamakta güçlük yaşayacak eşin asgari yaşam koşullarını koruyabilmesini sağlamaktır. Bu nedenle yoksulluk nafakası, taraflardan birini zenginleştirmeye yönelik değil, boşanmanın doğurduğu ekonomik mağduriyeti gidermeye yönelik hukuki bir güvencedir.

TMK uyarınca boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru diğer eşten daha ağır olmamak şartıyla mali gücü oranında nafaka talep edebilir. Burada önemli olan husus, nafaka talep eden kişinin gerçekten boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek olması ve kanunda öngörülen şartları taşımasıdır. Mahkeme, her somut olayın özelliklerini değerlendirerek yoksulluk nafakasına hükmedilmesi konusunda karar verir.

Boşanmada Yoksulluk Nafakası

Yoksulluk nafakası boşanma davasının mali sonuçlarından biridir. Boşanma ile birlikte eşlerden birinin ekonomik açıdan ciddi bir gelir kaybına uğraması veya temel ihtiyaçlarını karşılayamayacak duruma gelmesi halinde yoksulluk nafakası gündeme gelir. Ancak her boşanma davasında otomatik olarak nafaka kararı verilmesi söz konusu değildir. Bunun için yoksulluk nafakası talebi mutlaka ilgili tarafça ileri sürülmelidir.

Boşanma davası sırasında yapılan yoksulluk nafakası talebinin yanında, kanunda öngörülen süre içerisinde ayrı bir dava açılarak da nafaka istenebilir. Mahkeme karar verirken tarafların sosyal ve ekonomik durumlarını, gelir seviyelerini, çalışma durumlarını ve kusur oranlarını birlikte değerlendirir. Bu değerlendirme sonucunda yoksulluk nafakası takdiri yapılır ve ödeme miktarı nafaka yükümlüsünün mali gücüyle orantılı şekilde belirlenir.

Yoksulluk nafakası, iştirak nafakası ile karıştırılmamalıdır. İştirak nafakası müşterek çocukların bakım ve eğitim giderlerine yönelik olup çocuk lehine hükmedilirken, yoksulluk nafakası yalnızca boşanan eş lehine hükmedilen farklı bir nafaka türüdür.

Yoksulluk Nafakası Şartları Nelerdir?

Yoksulluk nafakasına hükmedilmesi için Türk Medeni Kanunu'nda belirtilen şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir. Öncelikle nafaka talep eden kişinin boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek olması gerekir. Bunun yanında nafaka talep eden tarafın kusurunun diğer eşten daha ağır olmaması da zorunludur.

Mahkemenin yoksulluk nafakasına hükmedebilmesi için aranan temel şartlar şunlardır:

• Nafaka talep eden eşin boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek olması,

• Nafaka talep eden kişinin diğer eşten daha ağır kusurlu olmaması,

• Yoksulluk nafakası talebinde açık şekilde bulunulması,

• Nafaka yükümlüsünün ödeme gücünün bulunması,

• Talebin kanuni süreler içerisinde yapılması.

Bu şartlardan herhangi birinin bulunmaması halinde nafakası talebinin reddedilmesi mümkündür. Bu nedenle yoksulluk nafakası talebinin hukuki dayanaklarla ve yeterli delillerle desteklenmesi büyük önem taşır.

Yoksulluk Nafakası Talep Eden Eşin Şartları

Yoksulluk nafakası talep eden eş bakımından mahkeme tarafından ayrıntılı bir ekonomik ve sosyal inceleme yapılır. Sadece gelir durumuna bakılması yeterli olmayıp kişinin yaşam koşulları, mal varlığı, çalışma imkânı ve düzenli gelir kaynakları da değerlendirilir.

Nafaka talep eden kişinin boşanma sonrasında kendi geçimini sağlayabilecek seviyede gelire sahip olmaması gerekir. Bunun yanında boşanmaya neden olan olaylarda kusurunun diğer taraftan daha ağır olmaması zorunludur. Eşit kusurlu olunması ise tek başına yoksulluk nafakasını engellemez.

Mahkeme ayrıca nafaka talep eden kişinin çalışma gücünü, eğitim durumunu, yaşı, sağlık koşullarını ve ekonomik geleceğini de dikkate alarak değerlendirme yapmaktadır. Böylece gerçekten korunmaya ihtiyaç duyan eş lehine olan yoksulluk nafakası hakkında hakkaniyete uygun bir karar verilmesi amaçlanır.

Yoksulluk Nafakası Talep Nasıl Yapılır?

Yoksulluk nafakası talebinde bulunmanın en yaygın yolu, boşanma davası sırasında dava veya cevap dilekçesinde bu talebin açıkça belirtilmesidir. Hakim, taraflar talepte bulunmadığı sürece kendiliğinden yoksulluk nafakasını hüküm altına alamaz.

Boşanma davası devam ederken ileri sürülen yoksulluk nafakası talebi, boşanmanın fer'i niteliğinde olduğundan ayrıca harca tabi değildir. Bunun yanında boşanma kararının kesinleşmesinden sonra da kanunda öngörülen süre içerisinde ayrı bir dava açılarak yoksulluk nafakası talebinde bulunulabilir.

Yoksulluk nafakası talebinde bulunan kişinin gelir durumu, giderleri, sosyal ve ekonomik koşulları ile karşı tarafın ödeme gücü mahkeme tarafından araştırılır. Yapılacak değerlendirme sonucunda şartların oluştuğunun tespit edilmesi halinde mahkeme nafakaya karar verebilir.

Yoksulluk Nafakası Davası Nasıl Açılır?

Yoksulluk nafakası davası, görevli Aile Mahkemesinde açılır. Boşanma davası devam ediyorsa nafaka talebi aynı dosya içerisinde ileri sürülebilir. Boşanma kararının kesinleşmesinden sonra açılacak davalarda ise görevli mahkeme yine Aile Mahkemesidir.

Dava açılırken nafaka talep eden kişinin ekonomik durumunu gösteren belgeler, SGK kayıtları, banka hesap hareketleri, kira giderleri, maaş bilgileri ve diğer deliller mahkemeye sunulabilir. Mahkeme ayrıca tarafların sosyal ve ekonomik durum araştırmasını da ilgili kurumlar aracılığıyla yaptırmaktadır.

Yargılama sonunda tarafların mali gücü, kusur durumu ve boşanmanın ekonomik etkileri birlikte değerlendirilerek yoksulluk nafakasına hükmedilmesi konusunda karar verilir. Hâkim tarafından yapılacak yoksulluk nafakası takdiri her somut olayın özelliklerine göre değişiklik gösterebilir. Bu nedenle her dava kendi koşulları içerisinde değerlendirilmekte ve yoksulluk nafakasını etkileyen tüm hukuki ve ekonomik unsurlar birlikte incelenmektedir.

Yoksulluk Nafakası Davası Süreci

Yoksulluk nafakası davasının açılma şekli, boşanma davasının hangi aşamada olduğuna göre değişiklik gösterebilir. Boşanma davasında yoksulluk nafakası talep ediliyorsa, bu talep boşanmanın fer'i niteliğinde olduğundan aynı dava içerisinde değerlendirilir. Böylece tarafların ekonomik ve sosyal durumları ile kusur durumları tek dosya üzerinden incelenerek karar verilir.

Boşanma davasından sonra yoksulluk nafakası talep edilmesi de mümkündür. Ancak bunun için kanunda öngörülen süre içerisinde yoksulluk nafakası davasının açılması gerekir. Boşanma kararının kesinleşmesinden sonra yoksulluk nafakası talep eden taraf, ayrı bir dava açarak hakkını ileri sürebilir. Mahkeme, tarafların ekonomik durumunu, gelir kaynaklarını, çalışma imkânlarını ve kusur durumunu değerlendirerek yoksulluk nafakasına hükmedilebilmesi için gerekli şartların oluşup oluşmadığını araştırır.

Yargılama sırasında sunulan deliller, sosyal ve ekonomik durum araştırmaları ile tanık anlatımları birlikte değerlendirilir. Şartların gerçekleştiğinin tespit edilmesi halinde uygun miktarda yoksulluk nafakası takdiri yapılır.

Tedbir Nafakası ile Yoksulluk Nafakası Arasındaki Farklar

Tedbir nafakası ile yoksulluk nafakası farklı hukuki amaçlara hizmet eden iki ayrı nafaka türüdür. Tedbir nafakası, boşanma davası devam ederken eşlerin ve çocukların geçimini sağlamak amacıyla geçici olarak hükmedilir. Buna karşılık yoksulluk nafakası, boşanmanın kesinleşmesinden sonra ekonomik olarak yoksulluğa düşecek eş lehine hükmedilen sürekli nitelikteki nafakadır.

Tedbir nafakasında kusur değerlendirmesi yapılmazken, yoksulluk nafakasına hükmedilebilmesi için nafaka talep eden tarafın diğer eşten daha ağır kusurlu olmaması gerekir. Ayrıca tedbir nafakası dava süresince devam ederken, yoksulluk nafakası boşanmanın kesinleşmesinden sonra hüküm ifade eder.

Yoksulluk Nafakasının Ödenme Şekli

Yoksulluk nafakası, mahkemenin kararına göre irat şeklinde aylık olarak veya gerekli görülmesi halinde toplu ödeme biçiminde ödenebilir. Uygulamada en yaygın yöntem aylık ödemedir.

Yoksulluk nafakasının miktarı belirlenirken nafaka yükümlüsünün mali gücü ile nafaka alacaklısının ihtiyaçları birlikte değerlendirilir. Mahkeme tarafından belirlenen yoksulluk nafakasının miktarını etkileyen unsurlar arasında tarafların gelir durumu, mal varlığı, yaşam standartları, çalışma gücü ve sosyal koşulları yer alır.

Yoksulluk nafakasının ödenmemesi durumunda nafaka alacaklısı ilamlı icra yoluna başvurabilir. Şartların oluşması halinde icra hukuku kapsamında yaptırımların uygulanması da mümkündür.

Yoksulluk Nafakasının Sona Ermesi

Kanunda öngörülen bazı durumların gerçekleşmesi halinde yoksulluk nafakası kendiliğinden veya mahkeme kararıyla sona erebilir.

Nafaka alacaklısının yeniden evlenmesi ya da taraflardan birinin ölümü halinde yoksulluk nafakası kendiliğinden sona erer. Bunun yanında nafaka alan kişinin evlenmeksizin fiilen evliymiş gibi birlikte yaşaması, haysiyetsiz hayat sürmesi veya yoksulluk durumunun ortadan kalkması halinde mahkeme kararıyla nafaka kaldırılabilir.

Her somut olay kendi şartları içerisinde değerlendirilmekte olup, yoksulluk nafakası süresiz olarak bağlanmış olsa dahi kanunda belirtilen sona erme sebeplerinin gerçekleşmesi halinde nafakanın devamı mümkün olmayabilir.

Yoksulluk Nafakasının Kaldırılması

Yoksulluk nafakasının kaldırılması için nafaka yükümlüsünün Aile Mahkemesinde dava açması gerekir. Mahkeme, nafaka alacaklısının ekonomik durumunda meydana gelen değişiklikleri ayrıntılı şekilde inceler.

Örneğin nafaka alan kişinin düzenli gelir elde etmeye başlaması, önemli bir mal varlığına sahip olması veya artık kendi geçimini sağlayabilecek duruma gelmesi halinde yoksulluk nafakası alamaz hale gelebilir. Bu durumda yoksulluk nafakasının kaldırılmasına karar verilmesi mümkündür.

Ancak yalnızca gelir seviyesinde küçük değişikliklerin bulunması her zaman nafakanın kaldırılması sonucunu doğurmaz. Mahkeme, yoksulluk durumunun tamamen ortadan kalkıp kalkmadığını değerlendirerek karar verir.

Yoksulluk Nafakasına İlişkin Güncel Hukuki Değerlendirmeler

Yoksulluk nafakasına ilişkin uygulamalar, Türk Medeni Kanunu hükümleri ile Yargıtay içtihatları doğrultusunda şekillenmektedir. Özellikle yoksulluk nafakası süresiz olarak düzenlenmiş olmakla birlikte, uygulamada süresiz nafakanın sınırlandırılmasına yönelik hukuki tartışmalar devam etmektedir.

Mevcut yasal düzenleme kapsamında mahkemeler, her somut olayın özelliklerini dikkate alarak karar vermektedir. Çalışan kişinin her durumda yoksulluk nafakası alamayacağı yönünde kesin bir kural bulunmamaktadır. Aynı şekilde asgari ücretle çalışılması da tek başına nafaka hakkını ortadan kaldırmaz. Mahkeme, yoksulluk nafakası ile ilgili değerlendirmelerini tarafların gerçek ekonomik durumuna göre yapmaktadır.

Şartların oluşmaması halinde ise yoksulluk nafakası talebinin reddine karar verilebilir. Özellikle yoksulluk nafakası talep eden tarafın boşanmada daha ağır kusurlu olduğunun tespit edilmesi halinde yoksulluk nafakası talebinin kabul edilebilmesi mümkün değildir.

İştirak Nafakası ile Yoksulluk Nafakası Arasındaki Fark

İştirak nafakası ile yoksulluk nafakası farklı kişileri koruyan iki ayrı hukuki kurumdur.

İştirak nafakası, velayeti kendisinde bulunmayan ebeveyn tarafından müşterek çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katkı amacıyla ödenir. Bu nafaka çocuğun hakkıdır.

Yoksulluk nafakası ise boşanma nedeniyle ekonomik açıdan güçsüz duruma düşen eş lehine hükmedilir. Dolayısıyla iştirak nafakası ile nafakası ve yoksulluk nafakası arasında hem amaç hem de hak sahibi bakımından önemli farklılıklar bulunmaktadır.

Yardım Nafakası ile Yoksulluk Nafakası Arasındaki Fark

Yardım nafakası ile yoksulluk nafakası birbirinden farklı hukuki dayanaklara sahiptir. Yardım nafakası, boşanmadan bağımsız olarak altsoy, üstsoy veya kardeşler arasında kanundan doğan bakım yükümlülüğüne dayanır.

Yoksulluk nafakası ise yalnızca boşanmanın mali sonuçlarından biridir ve boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek eş lehine hükmedilir. Bu nedenle yardım nafakasında boşanma şartı aranmazken, yoksulluk nafakasının talep edilebilmesi için evliliğin boşanma ile sona ermiş olması ve kanunda öngörülen diğer şartların gerçekleşmesi gerekir.